रमित बि.क.माघ १५ ,बाजुरा । गौमुल गाउँपालिका– ६ टुनीका गोरे बि.क. गाउँभरीका कृर्षि औजार र हातहतियार तयार गर्ने व्यवसायी हुन् । उनीहरुको यो काम बर्ष भरी चल्छ ।

त्यति धेरै चापको काम भएपछि उनको कमाई पनि राम्रै हुन्छ होला भन्ने अनुमान हामीले लगाउन सकिन्छ । तर, उनी बर्ष भरिको आफ्नो पारिश्रमिक अन्नपात लिएर चिक्त बुझाउछन् ।

उमेर ६० नाघिसकेका बि.क.वर्ष भरि गाउँका आफ्ना ग्राहकहरुको हषिया, कोदालो लगायत कृषि औजार मर्मत र बनाए वापत प्रत्येक घरधुरीसँग ज्यालाको रुपमा अन्नपात लिने गरेका छन् । त्यै पनि वर्षमा दुई चार पाथीकै भरमा । उनीहरुले गाउँभरिकाका सबैको काम यसरी नै गर्दै आएका छन् ।

बि.क.हरु त एक प्रतिनिधी पात्र मात्र हुन उनी जस्तै ग्रामीण क्षेत्रका दलित समुदायले कृषि औजार बनाएको पारिश्रमिक वापत अहिले पनि बालिघरे प्रथामै चित्त बुझाउनु परिरहेको छ । अर्का गौमुल गाउँपालिका वडा– ४ जया बि.क. आरन चलाए वापत कोदो र मकैमा काम गरिरहेका छन् ।

उनले काम गरे वापत वार्षिक अन्न नै लिने गर्छन् । युगौँ देखि चलिआएको बालिघरे प्रथा निर्मुल हुन नसक्दा आफुहरुले काम गरेवापतको मुल्य चाहेँ अनुसारका नपाएको उनीहरुको गुनासाँे रहेको छ ।

त्यस्तै बडिमालिका नगरपालिका–९ मार्तडीका बल दमाई पनि बर्ष भरी कपडा सिलाए वापत अन्न लिन्छन् त्यसले न उनको घर खर्च चल्छ न छोराछोरीको पढाई खर्च नै चल्छ । बालिघरे प्रथा अनुसार उनीहरु परीवारबाट भिन्न हुँदा ग्राहकको पनि अंशवण्डा गर्ने गर्छन् ।

आफ्नो अंशमा परेका ग्राहकको बर्षदिनको औजार बनाउने तथा लुगा सिलाउने काम उनीहरु बालिघरे प्रथाको आधारमा गर्दै आएका छन् ।

परम्परागत रुपमा चलिआएको बालिघरे प्रथा अझै हट्न सकेको छैन् । बाजुराका अधिकांस ग्रामीण क्षेत्रमा मात्र होइन सदरमुकाम वरपर पनि अहिले सम्म बालिघरे प्रथा कायमै छ । अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा छुवाछुत प्रथा हट्न सकेको छैन त्यसमाथि सदियौँ देखि चलिआएको बालिघरे प्रथामा उनीहरु चित्त बुझाउन बाध्य भईरहेका छन् ।

मुलुकमा दलितको नाममा आन्दोलन र सबैलाई सम्मानका साथै काममा लगाएपछि परिश्रम अनुसार मुल्य दिनुपर्ने भाषणहरु नेताहरुबाट हुने गरेको भएपनि त्यस अनुसारको अझै परिवर्तन हुन नसकेको दलित समुदायहरुको गुनासो रहेको छ । नेकपा बाजुराका दलित नेता बिनोद कुरमार बि.क. अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा बालिघरे प्रथा कामयै रहेको स्वीकार गरेका छन् ।

‘ठुला मेसीन किन्न सक्नेले शुल्क तोकेर काम गरे पनि ग्रामीण भेगका गरीब दलितहरु अझै पनि बालिघरे प्रथाका कारण श्रम शोषणमा परीरहेका छन’, बि.क.ले भने । दलित सम्बन्धी काम गर्ने दर्जनौं संघ संस्था सदरमुकाममा सिमित भईरहदाँ ग्रामीण भेगका दलितहरु आफ्नो पारिश्रमिक लिन सकिरहेका छैनन् ।

‘दलितका नाममा आएका अबौं रुपैयाँ सदरमुकाममा सभा सेमिनार गरेर माडेहरुले सक्नेगरेको हिमाली गाउँपालिकाका मंगल सार्कीले बताएका छन् । एकातिर जातीय छुवाछुत र अर्कातिर बालिघरे जस्ता प्रथाका कारण ग्रामीण भेगका दलितहरु श्रमशोषणमा अझै परिरहेका छन् ।