भवानी भट्ट / टोकियो ३० साउन । जापान आएको मेरो तीन वर्ष मात्र भयो। जापानी भाषा राम्रोसँग नजाने पनि यहाँको भाषा, संस्कृति र परम्परा बुझ्ने चासो भने निरन्तर छ। हरेक वर्ष अगस्टको मध्यतिर आउने ‘ओबन’ ले पनि मेरो ध्यान खिच्दै आएको थियो।

जापानीहरू यो समयमा आफ्नो जन्मथलो फर्कने, दिवंगत आफन्तका चिहान सफा गर्ने, फूल चढाउने, मन्दिर जाने र परिवारसँग भेला हुने गरेको देख्दा मेरो मनमा स्वाभाविक प्रश्न उठ्यो, यो त नेपालमा मनाइने सोह्र श्राद्धजस्तै हो कि?’
त्यही कौतूहलताले जापानी भाषा बुझ्ने नेपाली साथीभाइ तथा जापानमा लामो समयदेखि बस्दै आएका नेपाली र जापानीहरूसँग कुरा गर्दै ओबनबारे बुझ्ने प्रयास गरेँ। बुझ्दै जाँदा थाहा भयो समानता छ, तर दुवै एउटै परम्परा होइनन्।
के हो जापानको ओबन?
जापानमा धेरै क्षेत्रमा अगस्टको मध्यतिर, प्रायः १३ देखि १६ आसपास मनाइने ओबन दिवंगत आफन्त तथा पुर्खाको सम्झना र सम्मान गर्ने महत्वपूर्ण परम्परागत पर्व हो। यसको धार्मिक पृष्ठभूमि बौद्ध परम्परासँग जोडिएको छ। परम्परागत विश्वासअनुसार ओबनका बेला दिवंगत पुर्खाका आत्मा परिवारलाई भेट्न फर्किन्छन् भन्ने मान्यता छ।

यस अवसरमा मानिसहरू चिहान सफा गर्ने, फूल तथा खाना चढाउने, मन्दिर जाने र परिवारसँग समय बिताउने गर्छन्। कतिपय स्थानमा पुर्खाको स्वागत तथा बिदाइका प्रतीकात्मक संस्कार गरिन्छन्। ‘बोन ओडोरी’ अर्थात् बोन नृत्य पनि ओबनसँग जोडिएको चर्चित सांस्कृतिक परम्परा हो।

नेपालको सोह्र श्राद्धसँग कति मिल्छ?

मेरो सुरुवाती जिज्ञासाको उत्तर स्पष्ट भयो।ओबनलाई जापानको ‘सोह्र श्राद्ध’ भन्न मिल्दैन।

नेपालमा हिन्दु परम्पराअनुसार सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष भाद्र शुक्ल पूर्णिमापछि सुरु भई आश्विन कृष्णपक्षमा पर्ने परम्परा हो। यस अवधिमा दिवंगत पितृहरूको सम्झना र सम्मानमा तिथि अनुसार श्राद्ध, तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने चलन छ। नेपाली पात्रोअनुसार यसको मिति वर्षेनी केही फरक पर्न सक्छ।

ओबन भने जापानी बौद्ध परम्परा तथा स्थानीय संस्कृतिसँग विकसित भएको पूर्वज–स्मरणको पर्व हो। यसको आफ्नै धार्मिक विश्वास, विधि र सांस्कृतिक अभ्यास छन्।

तर दुवैबीचको मुख्य समानता भने दिवंगत पूर्वजप्रतिको श्रद्धा र स्मरण हो। नेपालमा सोह्र श्राद्धले पितृलाई सम्झने अवसर दिन्छ भने जापानमा ओबनले दिवंगत आफन्त तथा पुर्खाको स्मरण गराउँछ। विधि र धार्मिक आधार फरक भए पनि अघिल्लो पुस्ताप्रतिको सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको भावनाले यी दुई परम्परालाई नजिक ल्याउँछ।

ओबन : धर्मसँगै परिवारको पुनर्मिलन
आजको जापानमा ओबन धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित छैन। ठूला सहरमा काम र अध्ययन गर्ने मानिसहरू यस समयमा आफ्नो जन्मथलो फर्कने भएकाले यो परिवारसँग भेटघाट र पुनर्मिलनको अवसर पनि बनेको छ।
तीन वर्षको जापान बसाइँमा ओबनलाई बुझ्दै जाँदा एउटा कुरा विशेष लाग्यो,देश र संस्कृति फरक भए पनि आफ्ना दिवंगत आफन्त र अघिल्लो पुस्तालाई सम्झने मानवीय भावना भने उस्तै रहेछ।

त्यसैले ओबनलाई ‘जापानको सोह्र श्राद्ध’ भन्नु ठीक हुँदैन। दुवै आ–आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा विकसित भएका फरक परम्परा हुन्।
तर जापान आएपछि मेरो मनमा उठेको प्रश्न?‘ओबन´ पनि हाम्रो सोह्र श्राद्धजस्तै हो कि?को सबैभन्दा सटिक उत्तर यही हो :

ठ्याक्कै एउटै होइन, तर भावनामा निकै नजिक। जय होस!!